Kategori: Genel

Şu sıralar sıkça gündemde olan ateşkes görüşmelerinden ve Karadeniz’de vurulan ticaret gemilerinden, kuzeyimizde Karadeniz’in diğer kıyısında yıkıcı bir savaşın sürdüğünü biliyoruz. Bu yazıyı, Ukrayna ve Rusya arasında süren bu savaşı; tarafların kimlikleri, sorunları ve yaşadıkları üzerinden genel bilgiler vererek değerlendirmek amacıyla yazdım.

Aslında iki tarafın kimliklerinin ortaya ilk çıkışı 9. yüzyılda olur. 9. yüzyılda, ironik şekilde İskandinav olan Varangian prensi Rurik, bugünkü Rusya ve Ukrayna topraklarına gelerek buradaki Slavları birleştirir ve ilk büyük Slav devleti olan Kiev Rus Devleti’ni kurar. Kiev Rus Devleti, 10. yüzyılda Büyük Vladimir döneminde altın çağına ulaşır. Vladimir, hem kendisi hem halkı ile birlikte Ortodoksluğa geçer. Devletin sınırları kuzeyde Beyaz Deniz’e güneyde Kırım’a uzanır. Bu devlet, bugün hâlâ hem Rusların hem de Ukraynalıların kabul ettiği başlangıç noktasıdır. İki millet arasındaki ayrışma da bu devletin parçalanmasıyla oluşur.

13. yüzyıldaki Moğol ve Kıpçak akınlarına dayanamayan Kiev Rus Devleti parçalanır ve knezlikler dönemi başlar. Kuzeyde Novgorod ve Moskova’daki Ruslar güçlü liderlerle etkisini ve topraklarını genişletirken, Ukrayna Osmanlılar ve Polonyalıların da bölgeye gelmesiyle büyük güçlerin yayılma alanı olarak kalır ve sürekli el değiştirir.

17.yüzyılda Ukrayna topraklarını ele geçiren bir cossak lordu Rusya’ya katılma kararı alır ve Ukraynalılar Rus Çarlığı altında yaşamaya başlar. Fransa’daki ihtilalden sonra tüm Avrupa devrimcilik ve ulusçuluk ateşiyle tutuşur. Bu ateşten Ukraynalılar da nasibini alır ve Ukrayna’da, Ukraynalıların Ruslardan bağımsız, ayrı ve farklı bir millet olduğu fikri popülerlik kazanır. Ruslar bu fikre karşı bir tezle müdahale etmeye çalışır. Rus tezine göre Ukraynalılar da bir Rus milletidir.

1917’de Rusya’da Çarlık devrilir. Ukrayna, bağımsızlığına kavuşacak iken bu seferde Çarlığı deviren Kızıl Rusların Kızıl Ordusu tarafından işgal edilir. Sovyet Rusya, Ukrayna’da bir Sovyet rejimi kurar ve yönetimini Moskova’ya bağlar. Ukraynalılar en kötü günlerini Sovyetler Birliği’nde Stalin lider olunca yaşar. Stalin, meşhur paranoyasının da etkisiyle Ukrayna elitinin milliyetçi fikirleri yaydığını iddia eder ve Ukrayna elitini Sibirya sürgününe yollar.

Ama Stalin tatmin olmaz. Ukraynalı çiftçilerin tek geçim kaynağı olan tahılın dış pazarda satılmasının komünist ilkeye uymadığı gerekçesiyle yasaklar. Ukraynalılar tahılını satamaz ve açlık başlar. Açlık, kıtlığa dönüşür ve milyonlarca Ukraynalının açlıktan öldüğü Holodomor felaketi yaşanır. Felaket, Ukrayna’da travmanın yanında anti-Rusçuluğu ve Ukrayna milliyetçiliğini körükler.

Hatta 1941’de Nazi Almanyası, Barbarossa Harekâtı (Almanya’nın SSCB’yi işgal planı) ile Rusya’nın üçte birini ve Ukrayna’yı işgal edince, Ukraynalılar ilk başta sevinçle karşılar; tabii Nazilerin Sovyetlerden daha iyi olmadığını anlayınca hayal kırıklığı yaşarlar. Daha fenası, kendi topraklarını savaş alanının tam ortasında bulurlar. Almanya ve Rusya arasındaki savaş, Ukrayna’yı 1941–1944 yılları arasında savaş alanına çevirir. Sovyetlerin savaşı kazanmasıyla Avrupa’nın ortasına Demir Perde iner. Ukrayna, Sovyet Rusya’nın boyunduruğunda 1991’de Sovyetler dağılana kadar yaşar.

1991’de Sovyet cumhuriyetleri birer birer bağımsızlıklarını ilan ederler. Ukrayna da bunlardan biri olur. Ruslar, Yeltsin’in öncülüğünde demokratik bir Rusya Federasyonu kurar. Yeltsin’in yeni Rusyası Batı ile iyi ilişkiler kurar. Yine bu dönemde Rusya ve Ukrayna birbirlerinin bağımsızlığını tanır.

Ama iki devletin birbirine hoşgörüsü fazla uzun sürmez. Rus Çeçen Savaşı’ndaki sert ve kararlı tutumuyla popülerliği artan Putin, Rusya’da seçimleri kazanır ve Putin dönemi başlar. Putin dış politikada radikal bir değişime gider. Putin için öncelik büyük ve güçlü Rusya’dır. Putin’in agresyon politikasının ilk kurbanı komşumuz Gürcistan olur. Putin, 2008’de Gürcistan’ın Abhazya ve Osetya bölgesindeki iç karışıklıkları bahane ederek bu bölgeleri işgal eder.

Suriye’de ve Afrika’da askerî üsler kurarak etki alanını genişletir. Ukraynalılar, yanı başlarındaki Rus yayılmacılığına karşı Batı yanlısı siyasetçilere sempati duymaya başlar, Avrupa Birliğine katılım dillendirilir.

Ama yapılan 2010 seçimlerinde Rus yanlısı lider üstün çıkar. Rus yanlısı lider, AB ortaklık antlaşmaları sürecini askıya aldığını duyurunca Ukrayna halkı sokağa dökülür. Protestolar kısa sürede yüz binlerin katılımıyla devrime dönüşür. Sürecin sonunda Rus yanlısı lider, Ukrayna Parlamentosu tarafından görevinden alınır. Putin, tepki olarak eylemi kınamakla falan uğraşmaz; doğrudan Ukrayna’nın Kırım bölgesini işgal eder. İşgal, BM tarafından kınanır.

8 sene boyunca kendi toprağı Rus işgali altında olan Ukrayna, NATO’ya katılmayı dillendirmeye başlayınca Putin bunu Rusya’nın egemenlik ihlali olarak nitelendirir ve harekete geçmeye karar verir. Ama sebep sadece NATO değildir; Putin, Ukrayna’nın mukavemet göstermeyeceğini düşünür.

2022 Şubat ayında Putin, “özel askerî operasyon” adı altında Ukrayna’ya saldırdığını tüm dünyaya televizyondan ilan eder.

Rus Genelkurmayı’nın benimsediği manevra savaşı doktrini uyarınca Rus orduları, zırhlı kuvvetlerle Ukrayna içlerine manevralar icra ederek hızlıca kilit bölge ve şehirleri alacak, böylece Zelenski hükümeti teslim olmaya zorlanarak savaş kazanılacak ve Rus yanlısı bir hükümet başa getirilecekti. Putin ve Rus ordusu, harekâtın dört gün veya bir hafta içerisinde bitmesini umuyordu.

Rus ordusu, Şubat 2022’de işgali dört ana taarruz grubu ile başlattı. Kuzey işgal grubu kuzeyden Kiev’e ilerledi, kuzeydoğu işgal grubu da kuzey işgal grubunu desteklemek için Kiev’e doğudan yöneldi. Güneydoğu işgal grubu, 2014’ten beri Rus yanlısı ayrılıkçıların zaman zaman Ukrayna güçleriyle çatıştığı Donbass bölgesini ele geçirmeye çalıştı. Güney işgal grubu ise Kırım’dan kuzeye, Herson şehrine ve Dinyeper Nehri’ne yöneldi.

Putin ve Rus ordusunun hesaplayamadıkları ise Ukrayna ordusunun sert mukavemeti oldu. Zaten 2014’teki krizden beri Ukrayna ordusu, Batı menşeli tanksavar sistemleri ile envanterini donatarak olası Rus işgaline karşı hazırlanmıştı. Üstüne bir de tam ölçekli işgalin başlamasıyla tüm Avrupa Birliği ve Biden Amerikası, Ukrayna’ya hem askerî hem ekonomik yardımlar göndermeye başladı.

Ukrayna ordusu, Rus kuzey ve kuzeydoğu ordu gruplarını Kiev’in yakınlarında durdurmayı başardı; hatta cephe gerilerine sızmalar icra ederek iki ordu grubunu da sınırın gerisine çekilmeye zorladı. 2022 bitmeden Zelenski, kuzey ve kuzeydoğu sınırlarının tamamen kurtarıldığını açıkladı. Buna karşın savaş, güneyde Dinyeper’de ve doğuda Donbass’ta şiddetini artırdı.

Kayıpların fazlalığına orantısız biçimde çok az toprak ele geçiren Rus ordusu, manevra doktrinini terk edip yıpratma savaşına yöneldi. 2022 sonlarından itibaren yıpratma savaşının bir ürünü olarak Ukrayna’nın cepheleri topçularla bombardımana tutulurken, Ukrayna şehirleri ve altyapıları da vurularak Ukraynalıların moralinin tükenmesi umuldu. Ukraynalılar da misilleme olarak kamikaze dronlarla Rus şehirlerine saldırdı. Savaş çirkinleşti.

Milyonlarca Ukraynalı (yaklaşık 7 milyon) Avrupa’ya mülteci olarak göç etti. Ukrayna ordusu, cepheye gönderecek asker bulmakta zorlanmaya başlayınca Ukrayna inzibatının Kiev sokaklarında yetişkin erkekleri toplayıp götürdüğü videolar medyada görülmeye başlandı. Rus ordusu da daha iyi durumda değildi. 2023 te Rus ordusundaki paralı asker grubu Wagner ve Wagner’in lideri Prigojin, isyan ederek Moskova’ya yürümeye başladı. Savaşın ortasında darbe tehlikesi geçiren Putin, sürecin sonunda Prigojin’i ve Wagner’i tasfiye etti.

Rusya daha beterini 2024 sonunda yaşadı. Ukrayna ordusu, doğuda ve güneyde savaşa devam ederken kuzeydoğuda, Rusya sınırları içindeki Kursk’a operasyon yaptı ve Kursk civarındaki köyleri işgal etti. Operasyonun taktiksel bir kazanımı olmasa da Rusya’yı ve Rus ordusunu mental açıdan zedelemesinin yanı sıra dünyada çizilen güçlü Rusya imajı zarar gördü. Putin, cepheye asker yetiştirmek için Afrika ve Suriye’deki üslerinden çekilmeye başladı. Rusların çekilmesi, savaş alanı olan bu ülkelerde belirleyici sonuçlara sebep oldu.

Rusya’nın savaşın başındaki temel planı, kısa süre içinde Kiev’e girerek Ukrayna’da Rusya yanlısı bir yönetim tesis etmekti. Bu plan, yaklaşık bir hafta içinde Ukrayna’nın siyasi olarak teslim olacağı varsayımına dayanıyordu. Ancak ana motivasyonlarının başarısız olduğu da açık. Hem Rus ordusunun beklenen hız ve etkinliği gösterememesi hem de Ukrayna yönetiminin ayakta kalması, Rusya açısından yalnızca askerî değil, siyasi ve prestij kaybı oldu.

Rusya’nın askerî ve siyasi enerjisini Ukrayna cephesine yoğunlaştırması, Rusya’nın desteğine bağımlı olan Esad rejiminin çökmesine ve Suriye’de muhaliflerin iktidara gelmesine sebep oldu. Savaş, ekonomi üzerinde de etkiler yarattı. Ukrayna’nın tahıl üretiminde kritik bir yere sahip olması ve savaş nedeniyle tahılın dış pazarlara ulaştırılamaması, gıda fiyatlarına dolaylı yoldan da altın fiyatlarına etki etti.

Tahıl krizinin küresel ekonomilere etkisi, diplomatik girişimleri doğurdu ve hâlen devam eden süreçte ateşkes görüşmeleri zaman zaman gündeme geldi; ancak kalıcı bir sonuç üretilemedi. Putin’in Dışişleri Bakanı Lavrov’un, işgal edilen toprakların statüsünün tartışmaya açık olmadığı ve geri verilmesinin söz konusu olmadığı açıklaması ile Zelenskiy’nin ülkesinin toprak bütünlüğünden vazgeçmeyeceğini söylemesi, ateşkes görüşmelerini yokuşa sürdü.

Her iki taraf da taviz vermeyi bir yenilgi olarak gördüğü sürece ateşkes zor bir ihtimal. Ama iki ülkenin de yaşadığı yıkım ve kayıpların büyüklüğüne bakılınca kimsenin bu maliyetli savaşı devam ettiremeyeceğini söylemek zor değil. Trump’ın her iki tarafa da baskısı ateşkese yaklaştırsada, Trump’ın Dışişleri Bakanı Rubio, “Ateşkesin yaşanması için önce tarafların istemesi gerekir” diyerek tarafların isteksizliğine vurgu yaptı. Tarafların sınırlı da olsa karşılıklı tavizler vermesi durumunda (ki açıklamalar tarafların taviz vermeye pek de hevesli olmadığını gösteriyor), ateşkes bugün bile hâlen bir ihtimal.

İznik’in Önemi

1700 yıl önce, Roma İmparatoru Konstantin döneminde, 325 yılında İznik’te düzenlenen İznik Konsili, kilise tarihinin en belirleyici dönüm noktalarından kabul edilmektedir. Bugünkü Hristiyan inancının temel bölümlerini şekllendiren Konsil iki temel konuya açık getirmişti. İlki Paskalya Yortusu’nun ortak bir tarihte kutlanmasıydı. Böylece en önemli Hristiyan Bayramı, tüm dünyada aynı gün kutlanmaya başlandı. İkinci başlık ise İsa Peygamber’in kimliğine dair anlayışın netleştirilmesiydi. Bir taraf Hz.İsa’nın Tanrı olduğunu ifade ederken bir taraf ise Hz.İsa’nın Tanrı tarafından yaratılmış Tanrı’nın oğlu olduğunu ifade ediyordu. İznik’te varılan sonuç ise Mesih’e “Tanrı” denilebilecekti; hem de Hristiyan geleneklerinde geçerliliğini koruyor. İnanç metninde İsa Peygamber için “gerçek Tanrı’dan gerçek Tanrı, doğrulmuş, yaratılmamış, Baba ile aynı özden” ifadeleri yer alıyor.

Papa’nın gelişi neden bu kadar önemli?

Birinci İznik Konsilinin 1700.yıl dönümü vesilesiyle Papa 14. Leo’nun ziyareti basit bir ‘dini lider ziyareti’ olmasıdan çok, Türk devlet aklının Vatikan’ı ve Hristiyan dünyasını algılama biçimindeki radikal dönüşümü göstermektedir. 

Fatih’ten Lozan’a

1054 tarihi Hristiyanlığın ilk büyük bölünmesi açısından önemlidir. Bizans’ta İstanbul Kilisesi (Fener Rum Patrikhanesi ifadesi Cumhuriyet Döneminde geldi.) ve Batı Roma Kilisesi birbirini aforoz etti. 1000 yıl sonra yani 1964’te aforozu kaldırdılar. 1204’te Dördüncü Haçlı Seferinde İstanbul’a gelen İstanbul’u yağmalayan Latinler (burada bir Latin Krallığı kurdular ve ortodoksların hiç unutamayacakları şekilde tahribat yarattılar.) Kiliselerini Katolik Kiliseye dönüştürdüler, papazlarını sürgün ettiler ve hatta bazılarını öldürdüler. Dolayısıyla halkın gözünde Katolikler hiç affedilmeyecek bir şey yaptılar. Bu olay Ortodoks dünyasında hiç unutulmadı. Tarihler 1453’e yaklaştığında;

“İstanbul’da Latin külahı görmektense, bir Osmanlı sarığı görmeyi tercih ederim.” 

-Grandük Lukas Notaras 

1204’ten sonraki kiliseler karşılıklı olarak birleşmek için birçok defa girişimde bulundular. Çünkü o tarihten sonra Bizans Osmanlı Devleti’nin karşısında yavaş yavaş küçülüp toprak kaybetmeye başladı. Türklerden sıkışan İstanbul Kilisesi kendisini tehdid altında hissettiği için Batı’dan yardım talebi bulunduğunda her defasında Batı kilisesi Ortodoksların Katolikliğin inancını benimseyip Papa’yı kabul etmesini istemişlerdir. 1439’da İkinci Murad’ın İstanbul’un kapısına dayanmasıyla birlikte tehdid daha da büyümüş ve böylece Floransa Konsili yapılmıştır. Ortodokslar Katoliklerin hakimiyetini kabul edip Papa’nın otoritesini kabul ettiler. Sonrasında Fatih tarafından İstanbul fethedilince Ortodoksluk ihya edildi ve böylece tekrardan Ortodoksluk varlığını tekrar kazandı. Osmanlı tarihi boyunca patrikler devletin otoritesini taşrada sağlamakla yükümlüydüler. Osmanlı Dönemde bazen düzeni sağlayamadıkları dış güçlerle ittifak ettikleri gerekçesiyle bazı patrikler idam edilmiştir. 

1919 işgal döneminde Patrikhane işgal güçleriyle ittifak kurdu bu durum cumhuriyetin kurucu isimleri tarafından doğal olarak kabul edilmedi ve Lozan’da Patrikhane’nin yurtdışına çıkarılması gerektiği söylendi. Atatürk’ün nutkunda “bir fesat ve hıyanet ocağı” dediği mesele bu dönemle ilgilidir. Lozan’daki görüşmelerde birçok devletin karşı çıkmasıyla yurtdışına çıkarılamadı fakat ruhani yetkilerle sınırlandırıldı. Daha önce ruhani yetkinin dışında eğitim, hastane işleriyle meşguldü ama Lozan Antlaşmasıyla birlikte bu yetkiler sınırlandırıldı.(İnci, 2025)

 Fener Patrikhanesi, Lozan’da anlaşma maddeleri arasında yer almamakla birlikte zaman zaman görüşmelerin kesilmesine sebep olabilecek kadar önem arz eden bir gündem maddesi oluşturmuştur. Lozan’da Alt Komisyonlarda durumu sert tartışmalarla görüşülen Patrikhane, bütün siyasi ve uluslararası aktivitelerinden arındırılarak Türkiye’de kalan Rumların dini liderliği gibi bir konumu üstlenmesi anlaşması ile sınır dışı edilmekten kurtulmuştur. Barış görüşmelerinden sonra eski konumuna dönmek için adımlar atmaya çalışmışsa da, Lozan’da anlaşmaya varılan konumu yazışmalarda vurgulanarak engellenmiştir. Patrikhane’nin bu konumu Athenegoras’ın patrik olmasına kadar devam etmiş, devam eden süreçte devletle olan ilişkilerinde daha yumuşak bir politika izlenmiştir. Halen AB Kriterleri bağlamında Ekümeniklik unvanını kullanmakta, Türk vatandaşı olmayan kişilerden Sen Sinod’a üyeler atanmakta, bulunduğu fili konum Lozan Anlaşmalarıyla zıt bir görünüm sergilemektedir (Baş,2018).

Papa’nın İznik’i ziyaret etmesiyle birlikte, Katolik Kilisesi’nin başı olan Papa’nın, Ortodoks dünyası için büyük öneme sahip İznik’te bulunması, patrikhanenin Lozan’da belirlenen sınırlarda dolanmakta ve çelişmektedir.

Papanın gelip İznik’te (Ortodoks dünyası için önemli bir yerde) bulunması, Batı’nın Rusya’ya (Ortodoks dünyasının diğer liderine) karşı bir ‘dini NATO’ kurma çabasıdır. Türkiye, Ukranya-Rusya Savaşında denge politikası güderken, Vatikan’ın bu siyasi şovuna ev sahipliği yaparak tarafszılığını riske atmakta ve Rusya ile ilişkilerinde gerilim hattı yaratmaktadır. (Gedikli, 2025)

Papa 14. Leo’nun İznik ziyareti, Türk dış politikasında savunmacı reflekslerden proaktif diplomasiye geçişin çarpıcı bir örneği olsa da beraberinde getirdiği jeopolitik maliyetler ve egemenlik riskleri göz ardı edilemez. Tarihsel süreçte “teolojik rakip” ve “güvenlik tehdidi” olarak kodlanan Papalık makamının bugün “devlet konuğu” olarak ağırlanması, Türkiye’nin özgüvenini yansıttığı kadar Lozan dengeleri üzerinde yürütülen tehlikeli bir cambazlığı da işaret etmektedir. Türkiye’nin bu ziyaretten elde etmeyi umduğu yumuşak güç ve turizm kazanımları, Patrikhane’nin statüsü üzerinden iç egemenliğin aşınması ve Rusya ile yaşanabilecek “teolojik gerilim” ihtimaliyle karşılaştırıldığında Türkiye’nin tehlikeli bir konjonktürel pozisyon aldığını göstermektedir. Dolayısıyla bu ziyaret, sadece dinî bir anma töreni değil, Türkiye’nin Batı’nın “Dinî NATO” projesi karşısında kendi egemenlik kodlarını ve bölgesel tarafsızlığını koruyup koruyamayacağının da tarihsel bir sınavı olacaktır. (Gedikli, 2025)